A guitarra de Rosalía de Castro




«Aquel vibrar sonoroso,
das cordas da arpa i os sons
da guitarra melancólica,
¿quén os levou?»


Manuel Murguía recolleu no seu libro Los Precursores un fermoso texto biográfico da xuventude de Rosalía de Castro titulado Ignotus. Nel viaxamos ao ano 1853 e descubrimos o papel da guitarra na vida da escritora galega. Diferentes investigadores, periodistas e escritores interesáronse por esta relación en diversas publicacións e congresos. Hoxe, a poucos días de rematar o ano 2015 dedicado ás letras de Xosé Filgueira Valverde, lembramos unhas liñas do seu artigo Rosalía de Castro e a música recollido nas Actas do Congreso Rosalía de Castro do Consello da Cultura Galega (Santiago de Compostela, xullo 1985) e posteriormente no volumen VIII de Adral (Edicións do Castro, 1994).


Rosalía de Castro e a música [extracto]

Ten fonda significanza que un dos primeiros testemuños biográficos da Rosalía moza se refira á súa aptitude e vocación musical, mostrada despois tan acendradamente ó longo da súa vida e na súa obra. É o artigo Ignotus que pecha Los Precursores de Murguía e que o patriarca das letras galegas adicou á súa dona. Refiera un feito do témero ano da fame, do 1853, que lle contara ela, nun entreacto do «Proverbe» de Feuillet, «Dalila». Entre a multitude miserenta que baisaba por demandar mantenza nas vilas, un meniño, na deserta rúa santiaguesa, engruñado ó pé da porta, pide esmola modulando improvisadas, ventureiras melodías. Fano subir, danlle roupa nova, escóitano. -«Estas son cousas que eu fago»- e Rosalía, collendo a guitarra inglesa que tiña á beira, cantoulle a barcarola de «La Straniera» de Bellini. O rapaz bótase a chorar e, logo, ó quedar só, intenta toca-lo instrumento e, nos días seguintes, aprendía as melodías que ela lle cantaba.





[...] Da súa preparación musical sabemos que tocaba a arpa, a frauta, a guitarra, a bandurria, o piano e o harmonio. Cando Murguía dicía, xa moi velliño, que todo era «de oído» sen dúbida estaba trabucado ou quería pondera-los dotes naturais da súa dona. Era moi do tempo en que escribía, louvar que a xente tocase ou cantase sen «saber solfa». O que hoxe é unha chata entón era un mérito, mesmo nos orfeóns e coros.

Outra nota que hoxe resulta humorística é a referente á guitarra. Murguía preferiría presentar a Rosalía coa céltica arpa ou coa enxebre gaita entón non era corrente que a tocasen as señoritas. Para atenua-la heterodoxia do instrumento preferido pola cantora, veulle ben engadirlle o de «inglesa», que emprega en Ignotus e puntualizaría despois que a tocaba denantes de casar.

Os textos que documentan tales pormenores son estes: carta de Murguía a don Castro Sampedro en xuño de 1913:

«Rosalía tocaba la guitarra inglesa antes de casar y como yo aborrecía dicho instrumento y élla se puso del parto de Alejandra delicada de salud, lo abandonó... En 1870, nos fuimos a Simancas, de allí volvimos a La Coruña, en donde estuvimos hasta el 1876 (sic), que volvimos a Santiago, en donde después de comer se ponía mi mujer a tocar un instrumento que no sé cómo [se] llama, que es tal un pequeño piano, y como no sabía leer la solfa, per era una gran música, tocaba lo que se le ocurría, concluyendo siempre por la Alborada, porque sabía que era lo que más me gustaba».

En carta a Sampedro de 21 de setembro de 1919, Alejandra confirma os dotes musicais de Rosalía e a xenreira do marido á guitarra: «...papá no quisiera que mamá tocase la guitarra, y, en efecto, no la tocaba por no disgustarle, o, mejor dicho, por darle gusto, pero, en casa siempre hubo guitarra española, que los amigos nos prestaban para oír a mamá, que era una profesora como hoy no se encuentran. Mamá tocaba la guitarra inglesa, la española, el arpa, la flauta y, por último, el harmonium ese, pese a mi padre, mucho peor que los de cuerda. (Se me olvidaba la bandurria que yo aborrecía)».

[....]

Bibliografía e outras fontes:
Manuel Murguía: Los Precursores, Biblioteca Gallega La Voz de Galicia (2004).
Xosé Filgueira Valverde: Adral VIII, Edicións do Castro (1994).
Os papeis de Borobó: A Cantora do Sar, Fundación Rosalía de Castro (1999).
'Ignotus' de Tomás Conde y Virginia Curiá - Algarabía Animación.

Imaxe:
Rosalía por Cardarelly. Santiago de Compostela na década dos 60 do século XIX. Colección da RAG. Fonte Fundación Rosalía de Castro



O noso agradecemento
a María Pilar García Negro
e Raimundo García Domínguez.